• An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow

  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
  • An Image Slideshow
Από τους Αντονιόνι και Μπέργκμαν: Η απόλυτη πρόβλεψη της κρίσης!

Αναδημοσίευση, 9-8-2013.

Η γνωστή ρήση «τον Αύγουστο δεν υπάρχουν ειδήσεις» συνεχίζει να είναι δημοφιλής, ωστόσο καθένας μπορεί να ξεχωρίσει, σύμφωνα με την αισθητική και την ιδεολογία του, κάποιες ημερομηνίες.

Γράφει ο Αλέξης Ν. Δερμεντζόγλου

Σαν σήμερα το 1962 ο θάνατος της τραγικής Μέριλιν Μονρόε, σαν αύριο το 1945 η πρώτη ατομική βόμβα στη Χιροσίμα, που άνοιξε και την εποχή για τους πολεμικούς ανταγωνισμούς του τρόμου των δύο υπερδυνάμεων. Φαίνεται πάντως πως το πρόβλημα της εποχής μας είναι αλλού: η βαθύτατη οικονομική και ηθική κρίση, η απόλυτη αλλοτρίωση, η συναισθηματική απονέκρωση, το κυνήγι του κέρδους, το τέλος των αισθημάτων, η πλήρης αδιαφορία για τον άλλο, η υποταγή.

Αυτά είναι βέβαια τα βασικά συμπτώματα των ευημερουσών δυτικών κοινωνιών και της συνεχούς φθοράς που υφίστανται. Ψυχικά και ψυχολογικά προβλήματα, ψυχοφάρμακα, διαζύγια, μοναξιά, βαθιά αποξένωση και υπαρξιακοί προβληματισμοί, που πολλές φορές δεν οδηγούν πουθενά.



ΣΤΟΧΑΖΟΜΕΝΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ

Φιλόσοφοι, κοινωνιολόγοι, δοκιμιογράφοι, συγγραφείς έχουν καταγράψει όλη αυτή την ιστορία της κρίσης, που σήμερα πολλαπλασιάζεται εξαιτίας των οικονομικών μεγεθών. Κι έτσι λογικά παρακάμπτουμε κάποιες ημερομηνίες και επιστρέφουμε στην Τρίτη 30 Ιουλίου του 2007, οπότε πέθαναν σχεδόν ταυτόχρονα δύο όχι μόνο δύο κορυφαίοι ευρωπαίοι σκηνοθέτες και δημιουργοί, αλλά ιδίως στοχαζόμενοι φιλόσοφοι των εικόνων σε σχέση με τη σύγχρονη κοινωνία.


Ο Ιταλός Μικελάντζελο Αντονιόνι φεύγει στα 95 του, αφού γύρισε 38 ταινίες μέσα σε 57 χρόνια δημιουργίας, και ο Σουηδός Ίνγκμαρ Μπέργκμαν στα 89 του, αφού σε 61 χρόνια υπέγραψε 67 φιλμ. Με πολλά βραβεία σε διάφορα φεστιβάλ ο Αντονιόνι, στα ίδια περίπου φεστιβάλ διακρίθηκε και ο Μπέργκμαν. Ωστόσο ο τελευταίος, παρά το βαθύτατα εγκεφαλικό του ύφος, κέρδισε και τρία ξενόγλωσσα Όσκαρ (1960 «Η πηγή των παρθένων», 1961 «Μέσα από τον σπασμένο καθρέφτη», 1983 «Φάνι και Αλέξανδρος»), ενώ ακόμη προτάθηκε για 9(!) Όσκαρ καλύτερης ταινίας, σκηνοθεσίας και σεναρίου.

ΠΡΟΦΗΤΙΚΕΣ ΤΑΙΝΙΕΣ

Οι δύο κορυφαίοι Ευρωπαίοι είναι πάντα πολύ αγαπημένοι στην Ελλάδα και οι ταινίες τους γνωρίζουν πάντα επιτυχία. Ωστόσο, σ’ αυτό το κείμενο μας ενδιαφέρει η προφητική διάσταση των ταινιών τους, τώρα που διάγουμε την περίοδο της ύστατης κρίσης. Το σινεμά δεν είναι μόνο ψυχαγωγία, αλλά ο τρόπος με τον οποίο δημιουργοί με άποψη, γνώση και παρατηρητικότητα μετατρέπουν τα κοινωνικά ερεθίσματα σε εικόνες. (Κι αν με ρωτάτε ποιος είναι ο τρίτος φιλόσοφος του σινεμά, θα σας απαντήσω αβίαστα ο Ζαν Λικ Γκοντάρ με το δοκιμιακό του στιλ).

Το αξιοπρόσεκτο είναι πως Αντονιόνι και Μπέργκμαν από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 προέβλεψαν πράγματα, καταστάσεις και διαδικασίες που είχαν αρχίσει να εξελίσσονται σ’ ένα περιβάλλον ανάπτυξης και βιομηχανοποίησης. Τώρα οι «προφητείες» τους για την κοινωνία, τις εργασιακές και προσωπικές σχέσεις, την απονιά των ελεύθερων αγορών, επαληθεύτηκαν τόσο πολύ, ώστε βλέποντας τις ταινίες τους διαπιστώνεις τη φρεσκάδα της ματιάς τους, τη διαχρονικότητα των εικόνων, την οξύτητα της ανάλυσης!

Η ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΤΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ

Ο Αντονιόνι θα συζητηθεί πολύ με την ασπρόμαυρη τριλογία της αποξένωσης, που είναι κατά σειρά η «Περιπέτεια» (των ανθρώπινων σχέσεων), η «Νύχτα» (της επικοινωνίας και της μοναξιάς), η «Έκλειψη» (του συναισθήματος, της ανθρωπιάς, της συνύπαρξης). Από την έγχρωμη περίοδο θα ξεχωρίσω οπωσδήποτε τη βραβευμένη «Κόκκινη έρημο», που περιγράφει με οξυδέρκεια τη σχιζοφρένεια της ζωής σε βιομηχανικές κοινωνίες, το οικολογικό πρόβλημα και τη φοβερή κρίση στις σχέσεις σε βαθμό τρέλας. Φυσικά η αμερικανική παραγωγή «Επάγγελμα ρεπόρτερ» με τον Τζακ Νίκολσον είναι η καταγραφή της έντονης ανάγκης για αναζήτηση μιας νέας ταυτότητας, ενός επαναπροσδιορισμού της ανθρώπινης φύσης και της αναγκαιότητάς της σ’ αυτό τον κόσμο.

Το ποιος είμαι, πού βαδίζω και ποιος ο σκοπός της ύπαρξής μου είναι ερωτήματα που διατρυπούν την καθημερινή ζωή. Το βραβευμένο «Blow up» καθορίζει την αδυναμία τόσο της αναπαράστασης όσο και της πρόσβασης στην «αλήθεια». Ο Αντονιόνι, λάτρης του φιλμ νουάρ, καταγράφει την ιστορία ενός εγκλήματος που συγκαλύπτεται, ακριβώς γιατί η κοινωνία της ευμάρειας πρέπει να είναι εφησυχασμένη και ισχυρά χειραγωγημένη. Ο συμβιβασμός που υπαινίσσεται το εύγλωττο φινάλε έρχεται σε αντίθεση με εκείνο του «Ζαμπρίσκι Πόιντ», που αναφέρεται στην επιθυμία των νέων να ανατινάξουν το σύστημα.



ΜΕ ΥΠΑΡΞΙΑΚΗ ΜΑΤΙΑ

Ο Μπέργκμαν διακρίθηκε ιδίως για ψυχολογικούς και θεολογικούς προσδιορισμούς, με βάση όμως το υποκείμενο που παλεύει σ’ ένα εχθρικό και σχιζοφρενικό περιβάλλον. Οι βραβευμένες και πολύκροτες «Άγριες φράουλες», πέρα από μια βαθύτατη, υπαρξιακή αναζήτηση για το νόημα της ζωής, καθορίζουν και την αγάπη ως υπέρτατη αξία.

Η «Έβδομη σφραγίδα» αναφέρεται στον θάνατο, η «Περσόνα» αφορά τον διχασμό της προσωπικότητας σε μια κοινωνία ρόλων και θεάματος, ενώ η «Σιωπή» διαθέτει έναν πολυεπίπεδο προβληματισμό. Λιτή, με έντονη κριτική ματιά η «Πηγή των παρθένων», που έκανε ριμέικ στις ΗΠΑ ο δικός μας Φιλ Ιωάννου. Από την έγχρωμη περίοδο να ξεχωρίσω τις έξοχες «Σκηνές από ένα γάμο» (και τηλεοπτική σειρά), μια διεξοδική, εξονυχιστική μελέτη των προβλημάτων της συμβίωσης.

Να μην ξεχνάμε το «Αυγό του φιδιού», μια πολύ λειτουργική αναζήτηση των σπερμάτων του ναζισμού σε μια «σκοτεινή», πάντα επίκαιρη ταινία. Ακόμα το «Φάνι και Αλέξανδρος», μια πολυεπίπεδη αυτοβιογραφική δημιουργία σκηνοθετημένη με μαστοριά και υψηλή αισθητική.



ΤΟ ΣΗΜΕΡΑ ΜΕ ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΤΟΥ ΧΘΕΣ

Αυτές οι σπουδαίες επιδόσεις των Αντονιόνι και Μπέργκμαν σε κοινωνιογραφήματα και ψυχογραφήματα τους μεταφέρουν αυτόματα από τον χώρο του σινεμά στην περιοχή της κοινωνικής φιλοσοφίας. Όσοι δεν έχουν δει πολλά φιλμ τους θα μείνουν έκθαμβοι από την πολυεπίπεδη, έξυπνη καταγραφή. Κι έτσι τολμώ να γράψω πως δεν υπάρχει καμία σύγχρονη ταινία που να καταγράφει καλύτερα το τι μας συμβαίνει σήμερα πέραν εκείνων από τους Μπέργκμαν, Αντονιόνι (και Γκοντάρ, που πέρασε τα 80 του και συνεχίζει).

Αν επιθυμείτε, μπορείτε να προμηθευτείτε στο DVD από Αντονιόνι την «Κυρία χωρίς καμέλιες», τις «Φίλες», την «Κραυγή», την «Ταυτότητα μιας γυναίκας».
Από Μπέργκμαν το «Καλοκαίρι με τη Μόνικα», την «Ντροπή», τη «Φθινοπωρινή σονάτα».

Φυσικά προσθέστε και τις ταινίες στις οποίες προαναφέρθηκα και θα έχετε ένα ευρύ φάσμα απόψεων και οπτικών του σήμερα με τη ματιά του χθες. Η έννοια του all time classic χαρακτηρίζει τους αξέχαστους Αντονιόνι και Μπέργκμαν.